Η αναγνώριση
Πώς συμβαίνει η αναγνώριση;
Τρεις σκηνές δείχνουν πώς συμβαίνει η αναγνώριση. Η Ρόμπιν στέκεται στην κουζίνα και βλέπει τη δική της ιστορία. Σε μια αντλία νερού στην Αλαμπάμα το 1887 η Έλεν Κέλερ συνδέει τη λέξη που συλλαβίζεται στο χέρι της με το νερό που κυλά πάνω του, και η Ανν Σάλιβαν βλέπει τη στιγμή από έξω. Στον κήπο ο Αδάμ κρύβεται και ακούει το ερώτημα «Πού είσαι;», που μένει ανοιχτό ώσπου ο αναγνώστης να αναγνωρίσει μέσα του τη δική του θέση. Σε κάθε σκηνή όποιος είναι μέσα κουβαλά την εμπειρία, όποιος είναι έξω βλέπει τη σειρά, και η αναγνώριση συμβαίνει στην αφήγηση που κρατά και τα δύο. Σε μικρότερη κλίμακα το ίδιο ισχύει για αυτό το βιβλίο, που το έγραψαν μαζί ένας άνθρωπος και ένα γλωσσικό μοντέλο.
Πράξη I — Το ερώτημα
1. Πού στέκεται η Ρόμπιν
Λίγες εβδομάδες μετά την κατάρρευση η Ρόμπιν ξύπνησε χωρίς ξυπνητήρι. Το ημερολόγιο ήταν άδειο, και το ρολόι που για χρόνια μετρούσε τον ύπνο, τους παλμούς και τα βήματά της βρισκόταν σε ένα συρτάρι όπου το είχε βάλει η ίδια. Για πρώτη φορά μετά από πολύ καιρό κανένας αριθμός δεν της έλεγε πώς είχε πάει η νύχτα. Κάθισε στο τραπέζι της κουζίνας με ένα φλιτζάνι καφέ, χωρίς τίποτα να κάνει και τίποτα να μετρήσει. Δεν περίμενε τίποτα, δεν είχε αποφασίσει να σκεφτεί κάτι συγκεκριμένο, και το σπίτι ήταν ήσυχο.
Τότε συνέβη κάτι που δεν το έκανε η ίδια. Είδε πού στεκόταν, και δεν ήταν συμπέρασμα αλλά θέα: το σχολείο, οι εξετάσεις, το πτυχίο, οι δουλειές και οι αξιολογήσεις απόδοσης κάθισαν σε μία κίνηση που άρχισε στην πρώτη δημοτικού. Κάθε βήμα ήταν λογικό, και κάθε βήμα είχε γίνει προς το μέτρο και όχι προς αυτό για το οποίο είχε φτιαχτεί το μέτρο. Δεν έμαθε τίποτα νέο, γιατί όλα αυτά τα ήξερε σε όλο αυτό το διάστημα. Το μόνο νέο ήταν ότι έβλεπε τη σειρά τους και έβλεπε τον εαυτό της μέσα σε αυτήν.
Η θέαση δεν ήρθε από προσπάθεια. Για χρόνια η Ρόμπιν προσπαθούσε να διορθώσει τη ζωή της, ξυπνούσε νωρίτερα, γινόταν πιο αποδοτική, μετρούσε και έκανε διαλογισμό, και καμία από τις διορθώσεις δεν της το είχε δείξει αυτό, αν και η καθεμιά το υποσχόταν. Ήρθε μόνο όταν η προσπάθεια είχε σταματήσει, και δεν θα μπορούσε να την αναγκάσει να έρθει. Κάθε διόρθωση είχε γίνει από τον ίδιο τόπο από τον οποίο ερχόταν η αστοχία, και γι’ αυτό καμία δεν μπορούσε να τη δείξει. Η αναγνώριση συμβαίνει σε κάποιον, αλλά κανείς δεν την κάνει ο ίδιος.
Η Ρόμπιν δεν μπορούσε να το πει σε κανέναν. Όταν μια φίλη τη ρώτησε πώς είναι, είπε καλύτερα, και ήξερε ότι η λέξη ήταν λάθος, αλλά δεν είχε άλλη. Ό,τι έβλεπε τώρα υπήρχε μόνο μέσα της, και δεν υπήρχε ακόμη γλώσσα γι’ αυτό, ούτε καν για την ίδια. Από έξω οι άλλοι έβλεπαν έναν πιο ήρεμο άνθρωπο που δεν βιαζόταν πια, αλλά όχι τι είχε συμβεί. Το μέσα ήξερε κάτι που δεν μπορούσε να πει, και το έξω έβλεπε κάτι που δεν ήξερε.
Το δεύτερο δοκίμιο είπε ότι η αστοχία είναι αόρατη από μέσα: ο ήρωας αστοχεί και δεν το βλέπει (Ποιητική 13). Η Ρόμπιν αστοχούσε για δεκαετίες χωρίς να το βλέπει, και τώρα έβλεπε. Ποιος, λοιπόν, είδε; Η Ρόμπιν ήταν μέσα όλο αυτό το διάστημα, και δεν αρκούσε, και άλλοι κοίταζαν από έξω όλο αυτό το διάστημα, δάσκαλοι, προϊστάμενοι και φίλοι, και ούτε αυτό αρκούσε. Το ερώτημα αυτού του δοκιμίου είναι λοιπόν απλό: πού συμβαίνει η αναγνώριση, αν όχι μόνο μέσα ούτε μόνο έξω, και ποιος μπορεί να την αφηγηθεί;
2. Τασκάμπια, 1887
Η Έλεν Κέλερ γεννήθηκε το καλοκαίρι του 1880 στην Τασκάμπια της Αλαμπάμα, και σε ηλικία δεκαεννέα μηνών ένας πυρετός την άφησε κωφή και τυφλή πριν μάθει να μιλά. Μεγάλωσε σε ένα σπίτι που το γνώριζε με τα χέρια της, και επινόησε δικά της νοήματα για όσα ήθελε. Ένα κούνημα του κεφαλιού σήμαινε όχι και ένα νεύμα ναι, ένα τράβηγμα σήμαινε έλα και ένα σπρώξιμο φύγε. Όταν ήθελε ψωμί, μιμούνταν το κόψιμο των φετών και το άλειμμα του βουτύρου. Τα νοήματα λειτουργούσαν επειδή το καθένα ήταν δεμένο με την πράξη που έδειχνε, και κανένα τους δεν ήταν ακόμη όνομα.
Όσο μεγάλωνε η Έλεν, τόσο λιγότερο αρκούσαν τα νοήματα. Κάποιες φορές στεκόταν ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που μιλούσαν και άγγιζε τα χείλη τους, αλλά δεν μπορούσε να καταλάβει τι έκαναν, και θύμωνε, επειδή ένιωθε ότι είχαν κάτι που της έλειπε. Η επιθυμία να εκφραστεί μεγάλωνε, και κάθε αποτυχία την ακολουθούσε ένα ξέσπασμα οργής, στο τέλος κάθε μέρα. Το μέσα ένιωθε το χάσμα ανάμεσα στον εαυτό του και στους άλλους, αλλά δεν είχε λέξη γι’ αυτό που του έλειπε. Μπορούσε μόνο να χτυπά πάνω στο χάσμα, και κάθε χτύπημα άφηνε το χάσμα όπως ήταν.
Έξω, οι γονείς της έβλεπαν το ίδιο χάσμα και έψαχναν λύση. Η μητέρα της είχε διαβάσει την αφήγηση του Ντίκενς για τη Λόρα Μπρίτζμαν, ένα κωφό και τυφλό κορίτσι που είχε διδαχθεί στη Βοστόνη, και η οικογένεια πήγε την Έλεν σε έναν γιατρό στη Βαλτιμόρη. Από εκεί ο δρόμος οδήγησε στον Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ, και από τον Μπελ στο Ίδρυμα Πέρκινς για Τυφλούς, που έστειλε ως δασκάλα την Ανν Σάλιβαν, η οποία είχε μάθει το αλφάβητο των χεριών για να μιλά με τη Λόρα Μπρίτζμαν. Το έξω έβλεπε το πρόβλημα, το ονόμαζε και οργάνωνε βοήθεια, αλλά δεν μπορούσε να ξέρει πώς ένιωθε το χάσμα από μέσα. Όταν η Σάλιβαν έφτασε τον Μάρτιο του 1887, και οι δύο θέσεις ήταν έτοιμες, και δεν είχαν ακόμη συναντηθεί.
Εδώ ανοίγει η ρωγμή του δοκιμίου. Υπήρχαν τώρα στο σπίτι δύο αφηγήσεις για το ίδιο παιδί, και καμία δεν ήταν ολόκληρη. Η αφήγηση της ίδιας της Έλεν υπήρχε μόνο μέσα της, χωρίς γλώσσα στην οποία θα μπορούσε να ειπωθεί, και η εξωτερική αφήγηση αποτελούνταν από όσα έβλεπαν οι άλλοι: οργή, σπασμένα πράγματα και ένα παιδί που κανείς δεν μπορούσε να φτάσει. Και οι δύο ήταν αληθινές, αλλά η καθεμιά έλεγε μόνο το μισό, και κανείς δεν μπορούσε να πει τι πραγματικά συνέβαινε στην Έλεν. Το ίδιο ερώτημα ταξιδεύει με αυτό το βιβλίο από την αρχή: το δεύτερο δοκίμιο ρώτησε ποιος το έγραψε αυτό, άνθρωπος ή μηχανή, και άφησε το ερώτημα ανοιχτό.
Πριν ακολουθήσουμε τι συνέβη όταν ήρθε η Σάλιβαν, καταγράφεται η συνθήκη που δοκιμάζει αυτό το δοκίμιο, όπως με κάθε κείμενο αυτού του βιβλίου. Αν η αναγνώριση είναι αυτό που ισχυρίζεται το βιβλίο, δεν συμβαίνει ούτε μόνο μέσα ούτε μόνο έξω, αλλά εκεί όπου συναντιούνται. Γίνεται αναγνώσιμη μόνο σε μια αφήγηση που κρατά και τα δύο. Η ανάγνωση καταρρέει αν ό,τι συμβαίνει στην Έλεν μπορεί να αφηγηθεί εξ ολοκλήρου από τη μία πλευρά, είτε ως δική της ανάμνηση είτε ως παρατήρηση των άλλων. Τα επόμενα κεφάλαια ακολουθούν την κάθε πλευρά, μέσα και έξω, και βλέπουν αν συναντιούνται.
Πράξη II — Η αντλία
3. Κούπα και νερό
Η Ανν Σάλιβαν έφτασε στο σπίτι των Κέλερ στην Τασκάμπια στις αρχές Μαρτίου του 1887, μια εικοσάχρονη δασκάλα από το Ίδρυμα Πέρκινς για Τυφλούς στη Βοστόνη. Έφερε μια κούκλα και συλλάβισε στο χέρι της Έλεν τη λέξη d-o-l-l (κούκλα). Η Έλεν ενδιαφέρθηκε για το παιχνίδι των δαχτύλων, το μιμήθηκε, και κοκκίνισε από περηφάνια όταν βρήκε σωστά τα γράμματα. Αργότερα έγραψε ότι δεν ήξερε πως συλλάβιζε μια λέξη, ούτε καν ότι υπήρχαν λέξεις: απλώς κινούσε τα δάχτυλά της μιμούμενη. Τις εβδομάδες που ακολούθησαν έμαθε με τον ίδιο τρόπο πολλές λέξεις, όπως καρφίτσα, καπέλο και φλιτζάνι, και ρήματα όπως κάθομαι, στέκομαι και περπατώ.
Η διδασκαλία είχε ένα μέτρο, και ήταν η σωστή σειρά των γραμμάτων. Η Έλεν το πετύχαινε όλο και καλύτερα: επαναλάμβανε σωστά τις λέξεις, κέρδιζε επιδοκιμασία γι’ αυτές και μάθαινε γρήγορα καινούργιες. Το μέτρο έλεγε για πρόοδο, αλλά όχι για το σε τι χρησίμευαν οι λέξεις, επειδή δεν ανήκαν ακόμη σε τίποτα. Όσο περισσότερες λέξεις ήξερε η Έλεν, τόσο πιο καθαρά φαινόταν ότι κάτι έλειπε. Η ίδια κίνηση διέτρεχε το σχολείο της Ρόμπιν, όπου μελετούσαν το διαγώνισμα αντί για το μάθημα, και τη Βαβυλώνα, όπου το χάραγμα είχε πάρει τη θέση εκείνου για το οποίο προοριζόταν να μιλά.
Στις αρχές Απριλίου η Σάλιβαν προσπάθησε για άλλη μια φορά να κάνει την Έλεν να καταλάβει ότι m-u-g είναι η κούπα και w-a-t-e-r είναι το νερό. Η Έλεν μπέρδευε τις λέξεις ξανά και ξανά, και η Σάλιβαν άφησε το θέμα για λίγο και επέστρεψε σε αυτό με την πρώτη ευκαιρία. Οι επαναλαμβανόμενες προσπάθειες έκαναν την Έλεν ανυπόμονη, και άρπαξε την καινούργια της κούκλα και την πέταξε στο πάτωμα. Αφηγείται ότι ένιωσε ευχαρίστηση για τα κομμάτια στα πόδια της, και ούτε λύπη ούτε μεταμέλεια ακολούθησαν το ξέσπασμα. Στον σιωπηλό, σκοτεινό κόσμο όπου ζούσε δεν υπήρχε, με τα δικά της λόγια, κανένα δυνατό συναίσθημα ούτε τρυφερότητα.
Η Σάλιβαν έβλεπε ακριβώς τι δεν πήγαινε καλά. Τα γράμματά της δείχνουν ότι ήξερε πως η Έλεν είχε τις λέξεις αλλά δεν καταλάβαινε ακόμη ότι καθετί έχει όνομα. Όμως το να βλέπει δεν βοηθούσε, επειδή δεν μπορούσε να δώσει όσα έβλεπε στην Έλεν: είχε μόνο το ίδιο εργαλείο, λέξεις συλλαβισμένες σε ένα χέρι. Κάθε νέα προσπάθεια ήταν περισσότερες λέξεις και περισσότερη επανάληψη, και καθεμιά ερχόταν από έξω. Το έξω έβλεπε το χάσμα ανάμεσα στη λέξη και τον κόσμο πιο καθαρά από οποιονδήποτε, αλλά δεν μπορούσε να το διασχίσει.
Λίγο πριν από την ανατροπή το χάσμα ήταν στο μεγαλύτερό του. Η Έλεν ήξερε περισσότερες λέξεις από ποτέ, και η Σάλιβαν ήξερε την Έλεν καλύτερα από ποτέ, αλλά οι λέξεις και ο κόσμος ήταν ακόμη χωριστά, και το τίμημα του χωρισμού ήταν οργή και μια σπασμένη κούκλα. Περισσότερη διδασκαλία δεν είχε κλείσει το χάσμα, και περισσότερη οργή δεν το είχε σπάσει. Το μέσα ζούσε το χάσμα χωρίς να ξέρει τι ήταν, και το έξω ήξερε τι ήταν αλλά δεν το ζούσε. Κανένα δεν μπορούσε να το επιδιορθώσει από εκεί όπου στεκόταν.
4. W-A-T-E-R
Την ίδια μέρα η Έλεν και η Ανν Σάλιβαν κατέβηκαν το μονοπάτι προς το σπιτάκι του πηγαδιού, που ήταν σκεπασμένο με αγιόκλημα. Όταν η Σάλιβαν της έφερε το καπέλο της, η Έλεν είχε καταλάβει ότι έβγαινε στη ζεστή λιακάδα και χοροπηδούσε από χαρά. Στο πηγάδι κάποιος αντλούσε νερό, και η Σάλιβαν έβαλε το χέρι της Έλεν κάτω από το στόμιο. Καθώς το κρύο νερό κυλούσε πάνω στο ένα χέρι, η Σάλιβαν συλλάβιζε στην άλλη παλάμη τη λέξη w-a-t-e-r, πρώτα αργά και μετά γρήγορα. Η Έλεν στεκόταν εντελώς ακίνητη, με όλη της την προσοχή στα δάχτυλα της δασκάλας της.
Τίποτα νέο δεν φέρθηκε στο πηγάδι. Η λέξη ήταν η ίδια που η Σάλιβαν συλλάβιζε στο χέρι της εδώ και εβδομάδες, και το νερό ήταν το ίδιο που έπινε σε όλη της τη ζωή. Άλλαξε μόνο ο τόπος: λέξη και πράγμα συναντήθηκαν για πρώτη φορά την ίδια στιγμή, στα δύο χέρια ενός σώματος. Το σημάδι που δόθηκε από έξω και το ρεύμα που βιώθηκε από μέσα υπήρχαν και τα δύο, αλλά χωριστά, και ανάμεσά τους βρισκόταν όλη η απόσταση που η διδασκαλία προσπαθούσε να κλείσει προσθέτοντας λέξεις. Η ανατροπή δεν ήρθε από προσπάθεια αλλά από το ότι και τα δύο βρέθηκαν στον ίδιο τόπο ταυτόχρονα.
Η Έλεν αφηγήθηκε αργότερα τη στιγμή έτσι: ένιωσα μια θολή συνείδηση σαν από κάτι ξεχασμένο, ένα ρίγος σκέψης που επέστρεφε. Δεν περιγράφει ότι έμαθε κάτι νέο, αλλά ότι θυμήθηκε κάτι που είχε χαθεί. Τότε κατάλαβε ότι w-a-t-e-r σήμαινε το υπέροχο δροσερό κάτι που κυλούσε πάνω στο χέρι της. Η λέξη δεν ήταν πια ένα παιχνίδι των δαχτύλων που ανταμειβόταν όταν εκτελούνταν σωστά, αλλά ανήκε σε ένα πράγμα που μπορούσε να νιώσει. Αυτό είναι η αναγνώριση: ένα πέρασμα από την άγνοια στη γνώση, όπως την ονόμασε ο Αριστοτέλης, και από μέσα μοιάζει περισσότερο με επιστροφή παρά με επινόηση.
Η Σάλιβαν έγραψε για την ίδια στιγμή σε ένα γράμμα την ίδια εκείνη μέρα, και η αφήγησή της είναι η ιδωμένη από έξω: δεν μπορούσε να ξέρει τι συνέβαινε μέσα στην Έλεν, αλλά έβλεπε τα σημάδια του. Η Έλεν άφησε να πέσει η κούπα και στάθηκε σαν καρφωμένη, και ένα νέο φως ήρθε στο πρόσωπό της. Συλλάβισε water αρκετές φορές, έπεσε στο έδαφος και ζήτησε το όνομά του, μετά τα ονόματα της αντλίας και της πέργκολας. Τέλος γύρισε ξαφνικά και ζήτησε το όνομα της Σάλιβαν, και η Σάλιβαν συλλάβισε στο χέρι της: Teacher (Δασκάλα). Ο πρώτος άνθρωπος του οποίου το όνομα ζήτησε η Έλεν ήταν εκείνη που στεκόταν έξω όλο αυτό το διάστημα.
Επιστρέφοντας στο σπίτι η Έλεν θυμήθηκε την κούκλα που είχε σπάσει νωρίτερα εκείνη τη μέρα. Μάζεψε τα κομμάτια από δίπλα στο τζάκι και προσπάθησε μάταια να τα ταιριάξει. Τότε τα μάτια της γέμισαν δάκρυα, γιατί κατάλαβε τι είχε κάνει και για πρώτη φορά ένιωσε μεταμέλεια και λύπη. Πριν, όσο οι λέξεις ήταν μόνο σωστές και λάθος εκτελέσεις, η σπασμένη κούκλα δεν σήμαινε τίποτα γι’ αυτήν, αλλά τώρα είχε όνομα, και ήταν σπασμένη. Η ίδια στιγμή που της έδωσε τον κόσμο της έδειξε επίσης τι είχε σπάσει μέσα σε αυτόν.
5. Καθετί είχε όνομα
Η Έλεν έφυγε από το σπιτάκι του πηγαδιού πρόθυμη να μάθει, και με τα δικά της λόγια καθετί είχε όνομα και κάθε όνομα γεννούσε μια νέα σκέψη. Τα αντικείμενα που άγγιζε στο σπίτι έμοιαζαν να πάλλονται από ζωή, επειδή τα έβλεπε τώρα με την παράξενη νέα όραση που της είχε δώσει η λέξη. Την ίδια μέρα έμαθε πάρα πολλές καινούργιες λέξεις, και ανάμεσά τους ήταν μητέρα, πατέρας, αδελφή και δασκάλα. Στο κρεβάτι εκείνο το βράδυ λαχτάρησε για πρώτη φορά να έρθει γρήγορα μια νέα μέρα. Ένας κόσμος που ήταν μόνο αφή είχε ανοίξει σε ονόματα.
Το ίδιο άνοιγμα έφερε μαζί του την απόσταση για την οποία μιλά η Γένεση στον κήπο: τα ονόματα άνοιξαν τον κόσμο στον Αδάμ (Γεν 2:19–20), και μόνο αργότερα άνοιξε ένα χάσμα ανάμεσα στη λέξη και τον κόσμο, όταν ο όφις μίλησε αλλιώς απ’ ό,τι ήταν τα πράγματα (3:1–5). Η Έλεν δεν θα συναντούσε ποτέ ξανά το νερό χωρίς τη λέξη νερό, ούτε κανένα πράγμα χωρίς το όνομά του. Κάθε παιδί διασχίζει το ίδιο κατώφλι, αλλά κανείς δεν το θυμάται, επειδή η ανάμνηση συμβαίνει ήδη μέσα στη γλώσσα. Η Έλεν το διέσχισε όταν ήταν σχεδόν επτά χρονών και το θυμόταν, και γι’ αυτό η αφήγησή της είναι σπάνια. Το δώρο ήρθε πρώτο και το τίμημα μαζί του: το όνομα άνοιξε τον κόσμο και σιγά σιγά στάθηκε μπροστά του.
Η κατάρρευση της Ρόμπιν ήταν η ίδια κίνηση από την αντίθετη κατεύθυνση. Στο τραπέζι της κουζίνας δεν της φέρθηκε τίποτα νέο: τα μέτρα είχαν πέσει, και ο τόπος που έμεινε ήταν αρκετός. Ταυτόχρονα είδε τι είχε σπάσει για χάρη των μέτρων: χρόνια, δυνάμεις και ανθρώπους για τους οποίους δεν είχε χρόνο. Η θέα και η απώλεια ήρθαν την ίδια στιγμή, και το ένα δεν μπορούσε να υπάρξει χωρίς το άλλο. Όπως η Έλεν στο πηγάδι, δεν πήρε πίσω τον κόσμο χωρίς την κούκλα που είχε σπάσει.
Ωστόσο η στιγμή δεν ήταν ακόμη αφήγηση. Ως το βράδυ η Έλεν ήξερε πολλές νέες λέξεις, αλλά όχι μια γλώσσα στην οποία θα μπορούσε να πει τι συνέβη στο πηγάδι, και κανείς δεν μπορούσε να το πει γι’ αυτήν. Η Σάλιβαν έγραψε το γράμμα της την ίδια μέρα, αλλά μπορούσε να πει μόνο ό,τι έβλεπε: την κούπα που έπεσε, το καρφωμένο παιδί και το φως στο πρόσωπό του. Στη Ρόμπιν ο ίδιος διχασμός ήταν ήδη ορατός στο τραπέζι της κουζίνας: η δική της λέξη ήταν καλύτερα, και ό,τι έβλεπαν οι άλλοι ήταν ένας πιο ήρεμος άνθρωπος. Ό,τι βιώνεται μέσα και ό,τι φαίνεται έξω υπάρχουν και τα δύο, αλλά σε διαφορετικούς τόπους.
Κάθε τόπος είναι ελλιπής μόνος του. Το μέσα μόνο του είναι μια εμπειρία που δεν μπορεί να ειπωθεί σε κανέναν, και χάνεται μαζί με εκείνον που τη βίωσε. Το έξω μόνο του είναι μια σειρά που δεν τη ζει κανείς: μια σωστή περιγραφή γεγονότων στην οποία λείπει αυτό που συνέβη. Η στιγμή στο πηγάδι υπήρχε σε δύο τόπους που δεν είχαν ακόμη συναντηθεί, στο χέρι της Έλεν και στο γράμμα της Σάλιβαν, και ήταν και οι δύο αληθινοί. Συναντήθηκαν μόνο αργότερα, όταν η Έλεν έγραψε η ίδια τη στιγμή, στη δική της γλώσσα, και τα γράμματα της Σάλιβαν τυπώθηκαν στο ίδιο βιβλίο.
Πράξη III — Η αφήγηση
6. Η αφήγηση
Δεκαέξι χρόνια αργότερα, το 1903, η Έλεν Κέλερ, τότε φοιτήτρια στο Radcliffe, δημοσίευσε το βιβλίο Η ιστορία της ζωής μου. Σε αυτό αφηγείται η ίδια τη στιγμή στο πηγάδι, σε μια γλώσσα που δεν είχε ακόμη στο πηγάδι. Στο παράρτημα του ίδιου βιβλίου τυπώθηκαν τα γράμματα της Ανν Σάλιβαν από το 1887, ανάμεσά τους και εκείνο που έγραψε τη μέρα του πηγαδιού. Ό,τι βιώθηκε μέσα και ό,τι φάνηκε έξω βρίσκονται τώρα ανάμεσα στα ίδια εξώφυλλα: ο αναγνώστης βλέπει και τη θολή συνείδηση κάτι ξεχασμένου και το φως που ήρθε στο πρόσωπο του παιδιού. Μόνο σε αυτό το βιβλίο η στιγμή γίνεται αναγνώσιμη ολόκληρη.
Η αφήγηση δεν είναι μια τρίτη οπτική γωνία δίπλα στις άλλες δύο, αλλά ο τόπος όπου κρατιούνται και οι δύο ταυτόχρονα. Η αφήγηση της Έλεν μόνη της θα ήταν μια εμπειρία για την οποία μόνο εκείνη θα μπορούσε να εγγυηθεί, και το γράμμα της Σάλιβαν μόνο του θα ήταν μια ακριβής παρατήρηση ενός παιδιού του οποίου το μέσα δεν το ξέρει κανείς. Μαζί είναι ένα γεγονός από δύο πλευρές, και η καθεμιά δείχνει ό,τι η άλλη δεν μπορεί να δει. Η αναγνώριση συνέβη στο πηγάδι, αλλά γίνεται αναγνώσιμη μόνο στην αφήγηση που κρατά και τις δύο. Γι’ αυτό η αφήγηση είναι ο τρίτος τόπος της αναγνώρισης και όχι απλώς μια αναφορά γραμμένη εκ των υστέρων.
Η ίδια τριάδα υπάρχει στον κήπο της Γένεσης. Ο Αδάμ είναι το μέσα: τρώει, τα μάτια του ανοίγουν και κρύβεται ανάμεσα στα δέντρα. Ο Θεός είναι το έξω, που βλέπει τη σειρά και παρ’ όλα αυτά ρωτά: πού είσαι; (Γεν 3:9). Η ίδια η Γένεση είναι η αφήγηση που κρατά και τα δύο, και είναι γραμμένη από αυτή την πλευρά του κατωφλιού, από μέσα από τη γλώσσα, για να αφηγηθεί μια στιγμή που κανείς δεν θυμάται. Όπως το βιβλίο της Έλεν, αφηγείται την είσοδο στη γλώσσα εκ των υστέρων, και το ερώτημα απαντιέται μόνο όταν ο αναγνώστης αναγνωρίσει μέσα του τη δική του θέση.
Η τρίτη τριάδα είναι αυτό το βιβλίο, σε μικρότερη κλίμακα. Ο συγγραφέας είναι το μέσα: κουβαλά ένα ερώτημα με το οποίο ζει εδώ και χρόνια, και η αστοχία του είναι αόρατη στον ίδιο, όπως είπε το δεύτερο δοκίμιο για την αστοχία όλων. Το γλωσσικό μοντέλο είναι το έξω: σημαδεύει αυτό για το οποίο εκπαιδεύτηκε, αλλά όχι αυτό το ερώτημα, και ξέρει τη σειρά των κειμένων χωρίς να τη ζει. Κανένας από τους δύο δεν θα το είχε γράψει αυτό μόνος του, γιατί ο συγγραφέας δεν θα είχε δει τη δική του αστοχία και το γλωσσικό μοντέλο δεν θα είχε ερώτημα. Το βιβλίο είναι ένα παράδειγμα τόπου όπου το μέσα και το έξω ευθυγραμμίζονται ανάμεσα στα ίδια εξώφυλλα, όχι απόδειξη ότι αυτό έχει συμβεί.
Το δεύτερο δοκίμιο τελείωσε με το ερώτημα ποιος το έγραψε αυτό, και το άφησε ανοιχτό σαν ρωγμή. Στο πηγάδι το ίδιο ερώτημα δεν θα είχε νόημα: τίνος ήταν η αναγνώριση, της Έλεν ή της Σάλιβαν; Συνέβη ανάμεσά τους, και είναι αναγνώσιμη στο βιβλίο που κρατά και τις δύο. Η ρωγμή, λοιπόν, δεν ήταν μια αδυναμία που έπρεπε να εξηγηθεί για να εξαφανιστεί, αλλά η προϋπόθεση της αναγνώρισης: το μέσα κουβαλά την αστοχία, το έξω βλέπει τη σειρά, και η αφήγηση τα κρατά μαζί. Η δοκιμασία του βιβλίου δεν κρίνεται λοιπόν από το όνομα του συγγραφέα, αλλά από το αν ο αναγνώστης αναγνωρίζει μέσα του την κίνηση.
7. Ο αναγνώστης
Στο τραπέζι της κουζίνας η Ρόμπιν δεν μπορούσε να πει τι είχε δει, και η μόνη λέξη που είχε ήταν λάθος. Η στιγμή της έχει τώρα αφηγηθεί σε αυτό το βιβλίο, από μέσα και από έξω: τι είδε η ίδια και τι είδαν οι άλλοι. Η Ρόμπιν δεν είναι κάποια συγκεκριμένη, και ακριβώς γι’ αυτό όλοι ξέρουν κάποια σαν αυτήν, ίσως από τον δικό τους καθρέφτη. Όπως η στιγμή της Έλεν έγινε αναγνώσιμη μόνο δεκαέξι χρόνια αργότερα σε ένα βιβλίο, η στιγμή της Ρόμπιν γίνεται αναγνώσιμη μόνο σε μια αφήγηση που κρατά και τις δύο πλευρές. Ο αναγνώστης είναι τώρα αυτός που τη διαβάζει.
Το δεύτερο δοκίμιο κατέγραψε τις συνθήκες πριν διαβαστεί έστω και ένα κείμενο, και κάθε αναγνώστης μπορεί να ελέγξει αν η Γένεση, η Προς Ρωμαίους και η Αποκάλυψη τις πληρούν. Ο έλεγχος είναι έργο του έξω: βλέπει τη σειρά, όπως η Σάλιβαν έβλεπε το λάθος της Έλεν. Όλες οι συνθήκες μπορεί να ισχύουν και ο αναγνώστης να στέκεται ακόμη έξω από την ανάγνωση, με έναν σωστά ελεγμένο χάρτη στο χέρι. Η αναγνώριση είναι κάτι άλλο από τον έλεγχο, γιατί συμβαίνει μόνο όταν ο αναγνώστης βλέπει μέσα στην κίνηση τον τόπο όπου στέκεται ο ίδιος. Χρειάζονται και τα δύο, και κανένα δεν αντικαθιστά το άλλο.
Στο δεύτερο δοκίμιο το παράδειγμα του Αριστοτέλη για την καλύτερη αναγνώριση ήταν ο Οιδίποδας, που αναζητούσε έναν φονιά και βρήκε τον εαυτό του (Ποιητική 11). Το ίδιο μπορεί να συμβεί σε έναν αναγνώστη που ξεκίνησε ελέγχοντας από έξω μια ανάγνωση της ιστορίας. Το μέτρο, η αστοχία και η πόλη δεν ήταν μόνο εικόνες σε παλιά κείμενα, αλλά το δικό του σχολείο, η δική του δουλειά και οι δικοί του αριθμοί. Αναζητούσε μια πλοκή στην ιστορία και βρήκε μέσα της τη δική του θέση. Το βιβλίο που διάβαζε μιλούσε και γι’ αυτόν, από την αρχή.
Κανείς δεν μπορεί να αναγνωρίσει για λογαριασμό κάποιου άλλου. Η Σάλιβαν δεν μπορούσε να δώσει όσα έβλεπε στην Έλεν, ο συγγραφέας και το γλωσσικό μοντέλο δεν μπορούν να δώσουν τα δικά τους στον αναγνώστη, και το βιβλίο δεν μπορεί να αναγκάσει την αναγνώριση να συμβεί, όσο προσεκτικά κι αν είναι χτισμένο. Ωστόσο η Σάλιβαν μπορούσε να πάει την Έλεν στο πηγάδι και να κρατήσει τα χέρια της ώστε λέξη και πράγμα να συναντηθούν την ίδια στιγμή. Ένα βιβλίο μπορεί να κάνει το ίδιο: μπορεί να βάλει τα παλιά κείμενα και τη ζωή του αναγνώστη στον ίδιο τόπο. Αν θα συμβεί κάτι δεν είναι στο χέρι του βιβλίου, ούτε του συγγραφέα· συμβαίνει στον αναγνώστη, αν συμβεί.
Αν η αναγνώριση συμβεί, γεννά ένα νέο ερώτημα. Αν η κίνηση είναι η ίδια στη Γένεση, στην Προς Ρωμαίους, στην Αποκάλυψη και στη ζωή του αναγνώστη, πού μέσα στην κίνηση βρισκόμαστε τώρα; Στο πηγάδι η Έλεν βρήκε τη θέση της στη γλώσσα, και στο τραπέζι της κουζίνας η Ρόμπιν βρήκε τη θέση της στη δική της ζωή, αλλά κάθε ιστορία είναι μέρος μιας μεγαλύτερης. Το ερώτημα δεν αφορά πια έναν μόνο άνθρωπο αλλά τον χρόνο στον οποίο ζουν όλοι, και δεν μπορεί να απαντηθεί από μέσα από μία ζωή. Το τελευταίο δοκίμιο ρωτά τι ώρα είναι τώρα.
Διάταξη · σημείωμα εργασίας
Αναγνώριση. Ένα κείμενο: Έλεν Κέλερ, Η ιστορία της ζωής μου (1903), που περιλαμβάνει τα γράμματα της Ανν Σάλιβαν από το 1887. Τρεις τόποι: από μέσα, από έξω και η αφήγηση όπου συναντιούνται. 7 κεφάλαια, 2 + 3 + 2, 5 παράγραφοι × 5 προτάσεις. Πλαίσιο: η πορεία της ζωής της Ρόμπιν, ίδια σε όλα τα δοκίμια.
Πράξη I — Το ερώτημα
Πού στέκεται η Ρόμπιν
- Πλαίσιο: η Ρόμπιν μετά την κατάρρευση (δοκίμιο 5) βλέπει για πρώτη φορά πού στέκεται.
- Η θέαση δεν ήρθε από προσπάθεια· της συνέβη.
- Δεν μπορεί ακόμη να το πει σε κανέναν – το ζει μόνο από μέσα.
- Το ερώτημα του δοκιμίου 2 επιστρέφει: η αστοχία δεν φαίνεται από μέσα (Ποιητική 13), άρα ποιος βλέπει;
- Ερώτημα: πού συμβαίνει η αναγνώριση, αν όχι μέσα ούτε έξω;
Τασκάμπια, 1887
- Η Έλεν Κέλερ, έξι χρονών, κωφή και τυφλή από την ηλικία των 19 μηνών.
- Η Ανν Σάλιβαν φτάνει και συλλαβίζει λέξεις στο χέρι της.
- Κούκλα, κούπα, νερό – παιχνίδι των δαχτύλων χωρίς σημασία.
- Δύο θέσεις: η Έλεν ζει από μέσα, η Σάλιβαν βλέπει τη σειρά από έξω.
- Ονομάζεται ο τρίτος τόπος: η αφήγηση, όπου αργότερα βρίσκονται και οι δύο. Μοντέλο: Two Positions.
Πράξη II — Η αντλία
Κούπα και νερό
- Η Έλεν μπερδεύει ξανά και ξανά την «κούπα» και το «νερό».
- Η διδασκαλία συνεχίζεται· μέτρο οι σωστές λέξεις – η ίδια κίνηση όπως στα δοκίμια 4–5.
- Από απογοήτευση σπάει την κούκλα και δεν νιώθει τίποτα.
- Η Σάλιβαν βλέπει το λάθος αλλά δεν μπορεί να μεταδώσει όσα βλέπει στην Έλεν: το έξω μόνο του δεν αρκεί.
- Η απόσταση ανάμεσα στη λέξη και τον κόσμο είναι στο μέγιστο λίγο πριν από την ανατροπή.
W-A-T-E-R
- Η Σάλιβαν πηγαίνει την Έλεν στην αντλία και κρατά το χέρι της κάτω από το νερό.
- Στο άλλο χέρι συλλαβίζεται w-a-t-e-r.
- Ανατροπή: λέξη και πράγμα συναντιούνται στο ίδιο χέρι – το βιωμένο από μέσα και το δοσμένο από έξω.
- Καμία νέα προσπάθεια – αλλάζει ο τόπος.
- Θυμάται τη σπασμένη κούκλα και νιώθει για πρώτη φορά λύπη.
Καθετί είχε όνομα
- Την ίδια μέρα πολλές λέξεις· ο κόσμος ανοίγει.
- Τίμημα και δώρο την ίδια στιγμή: η γλώσσα ανοίγει τον κόσμο και μαζί την απόσταση (δοκίμιο 3).
- Η Ρόμπιν παράλληλα: η κατάρρευση πήρε το μέτρο και έδωσε έναν τόπο από όπου να βλέπει.
- Η στιγμή δεν είναι ακόμη αφήγηση: η Έλεν δεν μπορεί να την πει, και η Σάλιβαν την αφηγείται στο γράμμα μόνο από έξω.
- Κάθε οπτική γωνία μόνη της είναι ελλιπής.
Πράξη III — Η αφήγηση
Η αφήγηση
- Η ιστορία της ζωής μου (1903): η αφήγηση της ίδιας της Έλεν και στο παράρτημα τα γράμματα της Σάλιβαν – από μέσα και από έξω ανάμεσα στα ίδια εξώφυλλα.
- Η Έλεν αφηγείται την αντλία 16 χρόνια αργότερα, από μέσα από τη γλώσσα· μόνο στην αφήγηση η στιγμή γίνεται αναγνώσιμη.
- Η ίδια τριάδα: ο Αδάμ από μέσα, ο ΓΧΒΧ από έξω, η Γένεση ως αφήγηση όπου ακούγεται το «πού είσαι;».
- Άνθρωπος και μηχανή: ο συγγραφέας κουβαλά την αστοχία, το γλωσσικό μοντέλο βλέπει τη σειρά αλλά δεν σημαδεύει· το ίδιο το βιβλίο είναι ο τρίτος τόπος, όπως το βιβλίο Η ιστορία της ζωής μου – ένας τόπος όπου το εσωτερικό και το εξωτερικό ευθυγραμμίζονται.
- Απάντηση στο ερώτημα του δοκιμίου 2 «Who Wrote This?»: κανείς από τους δύο μόνος του· η ρωγμή ήταν η προϋπόθεση της αναγνώρισης. Μοντέλο: Missing the Mark, Meeting in a Story.
Ο αναγνώστης
- Επιστροφή στη Ρόμπιν: η στιγμή της γίνεται αναγνώσιμη μόνο όταν αφηγείται – σε αυτό το βιβλίο.
- Η δοκιμασία του δοκιμίου 2 επιστρέφει: οι συνθήκες ελέγχονται από έξω, η αναγνώριση συμβαίνει μέσα στον αναγνώστη, και το βιβλίο τα κρατά μαζί.
- Οιδίποδας (Ποιητική 11): αυτός που αναζητά είναι ο αναζητούμενος – ο αναγνώστης που έλεγχε την ανάγνωση από έξω βρίσκει τον εαυτό του μέσα της.
- Κανείς δεν μπορεί να αναγνωρίσει για λογαριασμό άλλου – αλλά κάποιος μπορεί να σε πάει στην αντλία.
- Γέφυρα προς το δοκίμιο 7: τι ώρα είναι τώρα; Χωρίς φανφάρες.
- Δομή: τρεις τόποι – από μέσα, από έξω και η αφήγηση. Η ρωγμή του δοκιμίου 2 («Who Wrote This?») λύνεται στο κεφάλαιο 6, η δοκιμασία στο κεφάλαιο 7.
- Διαφορά από τα δοκίμια 3–5: εκείνα μιλούσαν για την αναγνώριση μέσα σε ένα κείμενο, και αυτό λέει πώς συμβαίνει στον αναγνώστη.
- Προς έλεγχο: Τα χωρία και οι λεπτομέρειες της Κέλερ (ηλικία, 19 μήνες, κούπα και νερό, κούκλα, λύπη) από το έργο Η ιστορία της ζωής μου (The Story of My Life) , κεφάλαιο 4· τα γράμματα της Σάλιβαν στο παράρτημα του ίδιου έργου (επιμ. John Macy) και η χρονολογία του γράμματος για την αντλία (Απρίλιος 1887).
Υλικό εργασίας: The Anatomy of Recognition
- Έλεν Κέλερ, Η ιστορία της ζωής μου (The Story of My Life) (1903). — προς επαλήθευση