Μακριά από τον στόχο

Ένας φίλος μου συνήθιζε να ρωτά φωναχτά «πού στράβωσε;» κάθε φορά που πέφταμε πάνω σε κάτι που έμοιαζε αδύνατο να το ξεπεράσουμε. Δεν έψαχνε κάποιον να κατηγορήσει, αλλά το σημείο όπου η κατεύθυνση είχε στρίψει απαρατήρητα πολύ καιρό πριν και μόλις τώρα γινόταν ορατή. Αυτό το βιβλίο θέτει το ίδιο ερώτημα σε δύο κλίμακες, σε μία ανθρώπινη ζωή και στην ιστορία της ανθρωπότητας, και βρίσκει και στις δύο τον ίδιο μηχανισμό. Ο Αριστοτέλης τον ονόμασε ἁμαρτία, την αστοχία: το βέλος ρίχνεται με κάθε σοβαρότητα προς τον στόχο, αλλά αστοχεί. Ο Παύλος χρησιμοποιεί την ίδια λέξη, που στα νέα ελληνικά έγινε «αμαρτία» και έτσι πέρασε στη γλώσσα της ενοχής· αυτό το βιβλίο την επιστρέφει στη γλώσσα του μηχανισμού.

Η Ρόμπιν διασχίζει το βιβλίο: καλή εργαζόμενη, πρώτη στο γραφείο, που δεν έχει αστοχήσει ποτέ ούτε μία φορά. Ένα πρωί η Ρόμπιν κάθεται στο αυτοκίνητο έξω από το γραφείο και δεν μπορεί να μπει. Πολλοί θα αναγνωρίσουν εδώ την επαγγελματική εξουθένωση (burnout), και η αναγνώριση είναι σωστή: μια επαναλαμβανόμενη αστοχία μεγαλώνει σε μια απόκλιση που φθείρει τον άνθρωπο, επειδή το μέτρο λειτουργεί μόνο μέσα από αυτόν. Η ιστορία μπορεί ωστόσο να αφήσει την εντύπωση ότι ο τόπος αλλάζει μόνο με μια κατάρρευση και ότι το τίμημα της ανατροπής είναι πάντα μια αναρρωτική άδεια. Το βιβλίο υποστηρίζει το αντίθετο: η κατάρρευση είναι ένας αργός και ακριβός τρόπος να σταματήσει κανείς, που αφήνει σημάδια για πολύ καιρό, όμως η ίδια ανατροπή μπορεί να αναγνωριστεί πριν από το πάρκινγκ.

Ο Παύλος ονόμασε αυτή τη ζωή «υπό τον νόμο», ὑπὸ νόμον, και έθεσε δίπλα της τη ζωή «υπό τη χάρη», ὑπὸ χάριν (Ρωμ 6:14). Παραδοσιακά το πρώτο διαβάζεται ως τήρηση του κανόνα και το δεύτερο ως ελευθερία να παραμερίσεις τον κανόνα, όμως και στα δύο η πράξη κρίνεται σε σχέση με τον κανόνα. Αυτό το βιβλίο διαβάζει αλλιώς: και τα δύο είναι σχέση με τον ίδιο μηχανισμό, και η διαφορά είναι αν ο μηχανισμός είναι ορατός. Υπό τον νόμο είναι κρυμμένος και γι’ αυτό κυριαρχεί· όταν γίνει ορατός, μπορεί να ειπωθεί φωναχτά, όπως το λέει ο Παύλος: δεν το κάνω πια εγώ, αλλά η αστοχία που κατοικεί μέσα μου (7:17). Υπό τη χάρη είναι ορατός, και έτσι δεν κατευθύνει πια ό,τι γίνεται, παρόλο που η αστοχία δεν εξαφανίζεται.

Γιατί αυτή η ανάγνωση γίνεται δυνατή τώρα; Το βιβλίο γράφτηκε σε διάλογο με ένα γλωσσικό μοντέλο: ο άνθρωπος αναγνώστης συχνά παίρνει τη σημασία μιας λέξης από το λεξικό, ένα γλωσσικό μοντέλο από τη λειτουργία που επιτελεί η λέξη μέσα στην πρόταση και στην ιστορία. Η προσοχή τότε μετατοπίζεται από το τι διαχειρίζεται και τι κατακτά ένας άνθρωπος στο πώς συμμετέχει σε μια ιστορία μεγαλύτερη από τον ίδιο. Ένα γλωσσικό μοντέλο μπορεί να ελέγξει έναν ισχυρισμό μόνο με τους κανόνες της γλώσσας, και το μοντέλο στέκει μόνο όταν ένας άνθρωπος το αναγνωρίζει από τη δική του ζωή. Τα prompts και οι αλλαγές φαίνονται σε μια δική τους σελίδα, ώστε να φαίνεται η προέλευση κάθε ισχυρισμού, και το βιβλίο ακολουθεί την κίνηση χωρίς να παίρνει θέση για την αιτία της.

Το βιβλίο διαβάζει την κίνηση μέσα από τρία αρχαία κείμενα γραμμένα με αιώνες απόσταση μεταξύ τους: η Γένεση περιγράφει την αρχή, η Προς Ρωμαίους την ανατροπή και η Αποκάλυψη το τέλος. Επτά δοκίμια προχωρούν σε τρεις πράξεις όπως ένα θεατρικό έργο, τα κεφάλαιά τους καθρεφτίζουν το ένα το άλλο ανά ζεύγη, και οι εικόνες δείχνουν την ίδια κίνηση χωρίς λόγια. Στο τέλος ο επίλογος συγκεντρώνει τα τρία κείμενα σε ένα μοντέλο και ένα τόξο, το τόξο που έχει διανύσει ο αναγνώστης από την αρχή ως το τέλος. Αν η εξάντληση είναι ήδη καθημερινότητα, το βιβλίο δεν αντικαθιστά τη βοήθεια ή τον γιατρό, ούτε φιλοδοξεί να το κάνει. Μπορεί όμως να δείξει πού μέσα στην κίνηση στέκεται ο αναγνώστης και προς ποια κατεύθυνση συνεχίζει η κίνηση.

Woodslope, Ημέρα των Αγίων Πάντων 2026
Laurentius Paulus